اين بدان معنا است كه آن سه سال از هنگام شروع بعثت تا چهل و سه سالگى نبىّ اكرم صلّى اللّه عليه و آله بوده است ، چنان كه خبر شعبى و آنچه كه شيخ مفيد و ابن شهر آشوب ذكر كرده‌اند بر اين امر تصريح مىكند و در اين صورت قبل از بعثت چگونه بوده است ؟ قبل از آن كه متعرّض اخبار مختلف در اين باب بشويم . خوب است نظرى به حالات رسول الله صلّى اللّه عليه و آله قبل از بعثت در زمينهء عبادت و ديانت بيفكنيم . ديانت آن حضرت پيش از بعثت ( 1 ) حقيقت اين است كه واقعيت امر قبل از بعثت به صورت واضح روشن نيست و قرآن كريم مىفرمايد : « ما كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَ لَا الْإِيمانُ » « 1 » ؛ تو نمىدانستى كه كتاب و ايمان چيست ؟ حال كه او نمىدانسته كتاب و ايمان چيست ؟ آيا متدين به هيچ كتاب و دينى هم نبوده است ، چنان كه از ظاهر قرآن فهميده مىشود ؟ يا اين كه قضيه به صورت ديگرى بوده است ؟ متأسفانه قديمىترين مطلبى كه در مورد اين سؤال مطرح شده ، در زمان رسول الله صلّى اللّه عليه و آله يا اهل بيت عليه السّلام نبوده است ، بلكه در عصر غيبت صغرا و در ابتداى غيبت كبرا اين سؤال ضمن مسائل علم اصول مطرح شده است كه نمونه‌هايى از آن ذكر مىگردد : ( 2 ) سيد مرتضى علم الهدى در كتاب الذّريعة الى اصول الشريعة مىنويسد : در مورد اين سؤال تحقيق كافى به عمل آورديم و آن را در الذخيرة « 2 » مطرح ساختيم و آنگاه آن را در الذّريعة چنين مطرح مىكند : « آيا رسو الله صلّى اللّه عليه و آله به شرايع انبياى قبلى متعبّد بوده است ؟ در اين باب دو مسأله وجود دارد : يكى قبل از نبوت و ديگرى بعد از آن . ( 3 ) سه نظر در مورد قبل از نبوّت وجود دارد : يكى مىگويد قطعا متعبد نبوده است و ديگرى مىگويد قطعا متعبّد بوده است و نظر سوم توقف كرده است و اين راه صحيح است . چيزى كه بر آن دلالت مىكند اين است كه عبادت بر طبق يك شريعت ، تابع مصلحتى است كه خدا آن را تكليف عقلى مىداند و امكان دارد كه خدا هيچ مصلحتى را براى نبىّ اكرم صلّى اللّه عليه و آله نمىبيند كه قبل از نبوّت به عبادت‌هاى شرايع قبلى بپردازد ، چنان كه امكان دارد براى وى مصلحت‌هايى

--> ( 1 ) . شورى ( 42 ) ، 52 . ( 2 ) . اين كتاب به وسيلهء آقاى سيد احمد حسينى نجفى تحقيق و تصحيح شده و توسط مؤسسهء نشر اسلامى در شهر قم در سال 1411 ه در 607 صفحه به چاپ رسيده است . من اين مطلب را در باب مذكور و ساير ابواب كتاب نيافتم و بلكه در ارجاع دادهء به الذخيره در الذّريعة ، چاپ دانشگاه تهران ، ج 2 ، ص 595 نيز وجود ندارد .